فارسی‌زبان‌ها در سه کشور زندگی می‌کنند و یکی از این سه با خط دیگری می‌نویسد. نتیجه‌اش وضعیت عجیبی است: تاجیکی را می‌شنوید و بیشترش را می‌گیرید، و یک خط از آن را نمی‌توانید بخوانید.
هشت مورد زیر همان لایه‌ها و همان فاصله‌هایند.
- «تهران» در گفتار «تهرون» می‌شود.
- «می‌گم» شکل گفتاری است و در هیچ کتابی نوشته نمی‌شود.
- «چطوری» پرکاربردترین شروع گفت‌وگوست.
- «مرسی» در فارسی ایران جاافتاده و قرض فرانسه است.
- «خداحافظ» در گفتار «خدافظ» می‌شود.
- «ببخشید» هم عذرخواهی است و هم شروع کردن حرف با غریبه.
- عبارت با تکیه پایانی‌اش پیدا می‌شود، و واحدی که در سرعت باقی می‌ماند عبارت است و نه واژه.
- تاجیکی با خط سیریلیک نوشته می‌شود، پس شنیدنش و خواندنش دو مسئله جدا هستند.
فرهاد در تهران یک هفته در دوشنبه بود و روز اول فکر کرد چیزی نمی‌فهمد. روز سوم تقریباً همه‌چیز را می‌گرفت، و تابلوی خیابان‌ها تا آخر همان یک هفته برایش بسته ماند.
هیچ لایه‌ای بدون لایه زیرش کار نمی‌کند
پایین‌ترین لایه قاعده‌های تبدیل صورت نوشتاری به گفتاری است: دو هفته کار، و بدون آن ساعت‌های بالایی هیچ تولید نمی‌کنند. لایه بعد کوتاه‌شدگی‌های گفتار سریع است: مصوت‌های بی‌تکیه، و فعل بودن که به واژه قبلش می‌چسبد.
بالاتر، عبارت با تکیه پایانی‌اش پیدا می‌شود؛ واحدی که در سرعت باقی می‌ماند عبارت است و نه واژه. بعد از آن واژه‌های داخل عبارت بازسازی می‌شوند، و این بعد از پیدا شدن عبارت اتفاق می‌افتد و نه قبلش.
و بالاترین لایه این است که جمله درباره چه بود، جایی که شنونده بومی بیشتر کار را می‌کند. تنها لایه‌ای که می‌شود تمامش کرد پایینی است، و هر چیزی بالای آن مسئله مواجهه است.
گونه‌ها، مرتب‌شده بر اساس فاصله از آنچه ماده درسی یاد می‌دهد
تهرانی در سریال نزدیک‌ترین است و تقریباً همه ماده آموزشی همان‌جاست. تهرانی رسمی و خوانده‌شده کمی دورتر است، و در عمل آسان‌تر و کمیاب‌تر.
شهرهای دیگر ایران با واژگان و آهنگ فرق دارند و فهم متقابل در سراسرش برقرار است. دری در افغانستان با تلفظ و واژگان فاصله می‌گیرد و یک دوره واقعی سازگاری می‌خواهد.
و تاجیکی دورترین است، چون خط دیگری هم دارد و همین آن را به یک مسئله خواندن جداگانه تبدیل می‌کند. فاصله‌ها اینجا از فاصله میان گویش‌های عربی کمترند و از فاصله میان انگلیسی بریتانیایی و آمریکایی بیشتر، و همین مقایسه به‌دردبخور است.
چیزی که یک ایرانی درباره تاجیکی نمی‌داند
تاجیکی همان زبان است و در گفتار فاصله‌اش از فارسی ایران کمتر از چیزی است که تصور می‌شود. واژگان روسی دارد و آهنگش فرق می‌کند، و چند روز سازگاری کافی است.
چیزی که کار نمی‌کند خواندن است. خط سیریلیک یعنی هیچ‌کدام از مهارت خواندن شما منتقل نمی‌شود، و برعکس هم صادق است: یک تاجیک هم فارسی نوشته را نمی‌خواند.
نکته عملی این است که این دو مهارت را جدا حساب کنید. الفبای سیریلیک تاجیکی یک بعدازظهر وقت می‌برد و بعد از آن هر چیزی که می‌شنوید خواندنی هم می‌شود.
یک زبان، چند معیار
گونه‌ها، مرتب‌شده بر اساس فاصله از آنچه بیشتر ماده درسی یاد می‌دهد
این رتبه‌بندی بر اساس مقدار سازگاری‌ای است که یک گوش تربیت‌شده با تهرانی لازم دارد، و نه بر اساس درستی.
جای هر گونه بر اساس فاصله‌اش از معیار گفتاری تهرانی چیده شده، که بیشتر ماده آموزشی از آن استفاده می‌کند. این جای‌گذاری داوری همین صفحه است.
- تهرانی، در سریالصورت گفتاری معیار، و جایی که تقریباً همه ماده آموزشی هست
- تهرانی رسمی، خوانده‌شدهصورت نوشتاری که گفته می‌شود، که آسان‌تر است و کمیاب‌تر
- شهرهای دیگر ایرانواژگان و آهنگ، و فهم متقابل در سراسرش
- دری، در افغانستانتلفظ و واژگان، و یک دوره سازگاری واقعی
- تاجیکیخط دیگری هم دارد، که آن را به یک مسئله خواندن جداگانه تبدیل می‌کند
فاصله‌ها اینجا از فاصله میان گویش‌های عربی کمترند و از فاصله میان انگلیسی بریتانیایی و آمریکایی بیشتر، و همین مقایسه به‌دردبخور است. هیچ‌کدامشان جلوی یک گفت‌وگو را نمی‌گیرد و همه‌شان دو هفته سازگاری خرج دارند.
خطا: بالا رفتن پیش از بستن پایین
کسی که فارسی یاد می‌گیرد و در فهم گیر کرده، معمولاً به‌سراغ واژگان بیشتر می‌رود. اگر قاعده‌های تبدیل را نداشته باشد، واژه‌های تازه هم به همان شکلی می‌رسند که در کتاب نوشته شده‌اند و باز هم شنیده نمی‌شوند.
وقتی کسی از شما می‌پرسد چرا هیچ نمی‌فهمد، پرسش درست این نیست که چقدر گوش داده. پرسش این است که آیا آن پنج قاعده را دارد یا نه، و تقریباً همیشه ندارد، چون هیچ دوره‌ای آن‌ها را یاد نمی‌دهد.
با چه چیزی کار کنید
فیلم و سریال به فارسی تهرانی جای دیالوگ ضبط‌شده دوره‌های آموزشی را می‌گیرد، که فارسی نوشتاری است که آهسته خوانده شده. هر جا پیدا شود رایگان است، و تصویر نیمی از معنا را حمل می‌کند.
زیرنویس فارسی، فقط برای محتوا، جای این فرض را می‌گیرد که زیرنویس همان چیزی است که گفته شده. رایگان است، و معمولاً به صورت رسمی نوشته می‌شود، پس با صدا مطابقت نخواهد داشت.
بعد از این هشت مورد
چون مسئله فاصله میان صدای کلاس و صدای واقعی است، رسیدن به سرعت واقعی همان فاصله را در زبان دیگری اندازه می‌گیرد. برای اینکه میان گونه‌ها واقعاً چه چیزی عوض می‌شود چه چیزی واقعاً میان لهجه‌ها عوض می‌شود، و کدام را یاد بگیریم کمک می‌کند، و برای اینکه زیرنویس کِی کمک است و کِی عصا روشن، خاموش، یا به همان زبان، و هرکدام کجا کمک می‌کند.
قاعده‌هایی که پایین‌ترین لایه این پشته را می‌سازند در چند قاعده، و نه یک واژگان دوم نوشته شده‌اند، و تکیه‌ای که عبارت را پیدا می‌کند در قاعده تکیه روی هجای آخر است و فعل‌ها استثنای آن.