واژه‌ای را که هرگز ندیده‌اید بی‌مکث می‌خوانید و واژه‌ای را که هزار بار شنیده‌اید غلط می‌نویسید. این تصادف نیست: این خط برای چشم سخاوتمند است و برای دست خسیس، و هر دو صفت از یک جا نمی‌آیند.
هشت مورد زیر همان چیزی است که تصمیم می‌گیرد کدام واژه‌ها را غلط می‌نویسید.
- سی‌ودو حرف، از راست به چپ.
- مصوت کوتاه نوشته نمی‌شود.
- حرف‌ها بسته به جایشان در واژه شکل عوض می‌کنند.
- پ و چ و ژ و گ چهار حرفی‌اند که فارسی اضافه کرده.
- چهار حرف صدای z را می‌نویسند و سه حرف صدای s را.
- حرف بزرگ و کوچک وجود ندارد.
- حرف‌های اضافی تقریباً همیشه نشانه یک واژه عربی‌اند.
- خواندن املا یاد نمی‌دهد، چون چشم واژه را به‌شکل می‌گیرد.
مریم که دبیر ادبیات است، سال‌هاست غزل می‌خواند و هنوز سر «غذا» مکث می‌کند. هیچ مقدار خواندنی این را درست نکرده، چون چیزی که او هر بار می‌بیند شکل کلی واژه است و نه اینکه کدام حرف در آن نشسته.
یک صفحه، دو جهت
در جهت خواندن هر حرف یک صدا دارد، مصوت کوتاه از الگو و از معنا تامین می‌شود، تکیه روی هجای آخر است با مجموعه کوچکی استثنا، و تصمیم‌ها را قاعده‌هایی می‌گیرند که یک بار یاد گرفته می‌شوند.
در جهت نوشتن همان صفحه چیز دیگری است. هر صدا تا چهار حرف دارد، مصوت کوتاه اصلاً نوشته نمی‌شود پس چیزی برای غلط نوشتن ندارد، تکیه هرگز نوشته نمی‌شود، و تصمیم را تاریخ همان یک واژه می‌گیرد.
ردیف آخر دستور عملی است. خواندن اینجا املا یاد نمی‌دهد، چون چشم واژه را به‌عنوان یک شکل برمی‌دارد و هرگز ثبت نمی‌کند که کدام‌یک از آن چهار حرف در آن بوده.
سه ستون، یک خط متن
ستون اول چیزهایی است که نوشته می‌شوند و قابل اعتمادند: صامت‌ها به ترتیب، مصوت‌های بلند، و آن چهار حرفی که برای صداهای فارسی اضافه شده‌اند.
ستون دوم چیزهایی است که به شما واگذار شده: مصوت‌های کوتاه، کسره اضافه، و تکیه که به‌هرحال باقاعده است. همین ستون است که خواندن را به یک عمل استنتاجی تبدیل می‌کند.
ستون سوم چیزهایی است که بیش از نیاز نوشته شده‌اند: چهار حرف برای یک صدا، سه حرف برای یک صدای دیگر، و همه‌شان در واژه‌های آمده از عربی. دو ستون اول طراحی‌ای هستند که کار می‌کند و ستون سوم ارثی است از زبانی که فارسی با آن خویشاوند نیست.
قاعده‌ای که به‌جای حفظ کردن می‌نشیند
حرف‌های اضافی پراکنده نیستند. تقریباً هر واژه‌ای که یکی از آن‌ها را دارد از عربی آمده، و تقریباً هیچ واژه‌ای که پ یا چ یا ژ یا گ دارد از عربی نیامده. یعنی همان حرف‌هایی که املا را سخت می‌کنند، خودشان نشانگر ریشه‌اند.
این قاعده املای یک واژه ناآشنا را به شما نمی‌دهد، ولی کار دیگری می‌کند: فهرست واژه‌هایی را که باید تک‌تک حفظ شوند از کل واژگان جدا می‌کند. واژه‌های فارسی‌تبار تقریباً هیچ‌وقت مسئله نیستند.
و برعکسش هم کار می‌کند. وقتی سر واژه‌ای شک دارید، اولین پرسش این نیست که کدام حرف، بلکه این است که این واژه از کجا آمده. اگر عربی باشد، حدس زدن جواب نمی‌دهد و باید نگاه کنید.
سه ستون، یک خط متن
خط چه می‌نویسد، چه را نمی‌نویسد، و چه را بیش از یک بار
ستون میانی همان است که خواندن را به یک عمل استنتاجی تبدیل می‌کند. ستون سوم همان است که نوشتن را به یک آزمون حافظه.
- نوشته می‌شود، و قابل اعتماد است۳
- صامت‌ها، به ترتیب
- مصوت‌های بلند
- چهار حرفی که برای صداهای فارسی اضافه شده
- به شما واگذار شده۳
- مصوت‌های کوتاه
- کسره اضافه، که اسم را به وصفش می‌بندد
- تکیه، که به‌هرحال باقاعده است
- بیش از نیاز نوشته شده۳
- چهار حرف برای یک صدا
- سه حرف برای یک صدای دیگر
- همه‌شان در واژه‌های آمده از عربی
ستون اول و دوم طراحی‌ای هستند که کار می‌کند: نگذاشتن چیزی که خواننده خودش تامینش می‌کند، خط را کوتاه نگه می‌دارد. ستون سوم ارثی است از زبانی که فارسی با آن خویشاوند نیست، و تنها بخشی از این دستگاه است که حافظه محض می‌خواهد.
وقتی کسی از شما می‌پرسد
کسی که فارسی یاد می‌گیرد معمولاً از شما درباره جهت مخالف می‌پرسد: چرا مصوت‌ها نوشته نمی‌شوند. جواب کوتاه این است که برای خواننده‌ای که واژه را می‌شناسد لازم نیستند و خط را کوتاه نگه می‌دارند.
چیزی که سخت‌تر است توضیح ستون سوم است، چون هیچ قاعده‌ای پشتش نیست که بشود گفت. تنها جواب صادقانه همان است که بالا آمد: آن حرف‌ها با واژه‌هایشان با هم وارد شده‌اند.
با چه چیزی کار کنید
صفحه‌کلید فارسی روی گوشی جای رونویسی حرف‌ها با دست را می‌گیرد، که دست را تمرین می‌دهد و انتخاب را نکرده می‌گذارد. رایگان است، و تایپ کردن شما را مجبور می‌کند تصمیم بگیرید واژه کدام‌یک از حرف‌های تکراری را می‌گیرد.
واژه‌یاب جای فرهنگ چاپی را می‌گیرد، که برای دادن املا اول خودِ املا را می‌خواهد. رایگان است، و واژه را از روی یک املای تقریبی هم پیدا می‌کند.
بعد از این هشت مورد
چون مسئله الگوهای پشت استثناهاست، الگوهای پشت استثناها، و واژه‌هایی که همه غلط می‌نویسند همان مسئله را در زبانی نشان می‌دهد که آن هم املایش تاریخی است. برای نشانه‌گذاری که فارسی هم واردش کرده ویرگول و نقطه‌ویرگول و آپاستروف، یک‌بار برای همیشه کمک می‌کند، و برای خواندن به‌جای رمزگشایی خواندن به‌صورت عبارت، به‌جای واژه‌به‌واژه.
صداهایی که این حرف‌ها می‌نویسند در قاعده تکیه روی هجای آخر است و فعل‌ها استثنای آن جمع شده‌اند، و واژه‌هایی که ستون سوم را پر کرده‌اند در دو جریان واژه، و فقط یکی‌شان خرج دارد.