دستگاه فعل فارسی واقعاً همان‌قدر مرتب است که می‌گویند، و همان‌قدر هم کوچک. چند صد فعل ساده دارد و هر کار دیگری که می‌کنید، مرکب است: یک اسم، به‌علاوه یک فعل سبک.
هشت مورد زیر همان تقسیم و همان چیزی هستند که هیچ‌کس نمی‌تواند از قاعده دربیاورد.
- هر فعل ساده دو بن دارد و پایانه‌ها بی‌استثنا روی آن‌ها می‌نشینند.
- شمار فعل‌های ساده چند صد تاست و بقیه مرکب‌اند.
- فعل مرکب یک اسم است به‌علاوه یک فعل سبک.
- کدام فعل سبک به کدام اسم می‌چسبد، خاصیت خود آن اسم است.
- «را» مفعول معین را علامت می‌زند و در گفتار «رو» می‌شود.
- «شدن» وقتی می‌آید که فاعل کار را انجام نمی‌دهد بلکه بر او می‌رود.
- فارسی جنس دستوری ندارد.
- «نمودن» و «گردیدن» همان کردن و شدن‌اند با لحن اداری.
حسین برای همسر غیرایرانی‌اش می‌خواست فعل‌ها را توضیح بدهد و در بیست دقیقه کل صرف فعل را داد. جلسه بعد نتوانست بگوید چرا «خواب گرفتن» درست نیست و «خوابش برد» درست است، و همین یک پرسش چند هفته طول کشید.
فعل‌ها واقعاً کجا هستند
شاخه اول کوچک و باقاعده است: فعل‌های ساده، هرکدام با یک بن حال و یک بن گذشته، و پایانه‌هایی که بدون استثنا اعمال می‌شوند. تنها بی‌قاعدگی این است که کدام بن با کدام بن جفت می‌شود.
شاخه دوم بیشتر چیزی است که می‌خواهید بگویید و اصلاً دستور نیست. اسم به‌علاوه فعل سبک، و جفت شدنشان واقعیتی است درباره خود آن اسم و نه قاعده‌ای که بشود اعمالش کرد.
شاخه سوم «را» است، تنها قطعه شبیه به حالت در این زبان، که بعد از مفعول معین می‌آید و در گفتار به «رو» کوتاه می‌شود. شاخه میانی جایی است که وقت زبان‌آموز خرج می‌شود و شاخه اول جایی است که کتاب فصل‌هایش را خرج می‌کند.
یک اسم، یک فعل سبک
اسم محتوا را حمل می‌کند و فعل سبک تصمیم می‌گیرد این چه نوع رویدادی است، و جفت شدنشان به همین دلیل باید ذخیره شود و نه حدس زده.
«کردن» حالت پیش‌فرض است و بزرگ‌ترین گروه: تلفن کردن، کار کردن. «شدن» وقتی می‌آید که فاعل کار را انجام نمی‌دهد بلکه بر او می‌رود: خسته شدن، آماده شدن. و مجموعه‌های کوچک‌تر با گرفتن و دادن و زدن، که همان‌ها هستند که حدس زدنشان ممکن نیست.
اینکه شاخه اول پیش‌فرض است، دقیقاً همان چیزی است که حدس زدن را به‌قدر کافی جواب‌ده و به همین دلیل خطرناک می‌کند. کسی که همه‌جا پیش‌فرض را به کار ببرد در هر جمله فهمیده می‌شود و در هر جمله دوم علامت می‌خورد.
چیزی که یک فارسی‌زبان درباره زبان خودش نمی‌داند
این جفت‌ها را شما بدون یک لحظه فکر تولید می‌کنید و هیچ‌کدامشان را نمی‌توانید توجیه کنید. همین است که فارسی را برای آموزش دادن سخت می‌کند و نه برای حرف زدن.
و یک روند تاریخی هم پشتش است: فارسی قرن‌هاست فعل ساده را از دست می‌دهد و جایش مرکب می‌گذارد. «گریستن» به «گریه کردن» رسیده و «آغازیدن» به «شروع کردن»، و همین ادامه دارد.
یعنی فهرست فعل‌های ساده که هنوز طبیعی به گوش می‌آیند، دانشی است که فقط گویشور دارد و در هیچ جدولی نیست. وقتی کسی از شما می‌پرسد کدام درست است، همین را دارید به او می‌دهید.
یک اسم، یک فعل سبک
فعل‌های سبک، و سایه‌ای که هرکدام به اسم می‌دهند
اسم محتوا را حمل می‌کند و فعل سبک تصمیم می‌گیرد این چه نوع رویدادی است، و جفت شدنشان به همین دلیل باید ذخیره شود و نه حدس زده.
- با کردنحالت پیش‌فرض، و با فاصله بزرگ‌ترین گروه
- تلفن به‌علاوه کردن
- کار به‌علاوه کردن
- با گرفتن و دادن و زدنمجموعه‌های کوچک‌تر، و همان‌ها که حدس زدنشان ممکن نیست
- خواب به‌علاوه گرفتن
- جواب به‌علاوه دادن
- با شدنجایی که فاعل کار را انجام نمی‌دهد بلکه بر او می‌رود
- خسته به‌علاوه شدن
- آماده به‌علاوه شدن
اینکه شاخه اول پیش‌فرض است، همان چیزی است که حدس زدن را به‌قدر کافی جواب‌ده و به همین دلیل خطرناک می‌کند. کسی که همه‌جا پیش‌فرض را به کار ببرد در هر جمله فهمیده می‌شود و در هر جمله دوم علامت می‌خورد.
نمودن و گردیدن، و کاری که با یک متن می‌کنند
دو فعل سبک دیگر هم هستند که معنایشان با کردن و شدن یکی است و لحنشان نیست. «نمودن» و «گردیدن» متن را اداری می‌کنند، و این تنها تفاوتشان است.
برای کسی که فارسی می‌نویسد این کاربردی‌ترین چیز در کل این صفحه است: عوض کردن این دو با کردن و شدن، سریع‌ترین کاری است که یک متن اداری را به فارسی عادی برمی‌گرداند، و هیچ معنایی هم جابه‌جا نمی‌شود.
با چه چیزی کار کنید
فهرستی از فعل‌های مرکب که به‌صورت جفت جمع شده باشد، جای برخورد تکی با آن‌ها در متن طی چند سال را می‌گیرد. ساختنش رایگان است، و دویست جفت بیشتر گفتار عادی را پوشش می‌دهد.
مدلی که از آن بپرسید یک اسم کدام فعل سبک را می‌گیرد، جای پرسیدن از یک گویشور برای هر جفت کوچک را می‌گیرد، که تعداد زیادی پرسش کوچک است. در این سطح رایگان است، و مستعد این است که جفتی بسازد که موجه به نظر می‌رسد و کسی نمی‌گویدش.
بعد از این هشت مورد
چون این جفت‌ها دقیقاً همان چیزی هستند که در انگلیسی فعل عبارتی نامیده می‌شود، get up و put off و run into: فعل‌هایی که یک حرف اضافه بازنویسی‌شان می‌کند همان مسئله را از آن طرف نشان می‌دهد. برای خطاهایی که سال‌ها دوام می‌آورند خطاهایی که سال‌ها مطالعه را دوام می‌آورند، و دلیل چسبندگی‌شان کمک می‌کند، و برای اینکه کدام واژه‌ها کنار هم می‌نشینند کدام واژه‌ها را انگلیسی کنار هم می‌گذارد، و کدام‌ها را هرگز.
واژه‌هایی که این جفت‌ها را می‌سازند در دو جریان واژه، و فقط یکی‌شان خرج دارد جمع شده‌اند، و شکلی که همین فعل‌ها روی کاغذ می‌گیرند در واژه‌ای را می‌خوانید که ندیده‌اید، و واژه‌ای را غلط می‌نویسید که شنیده‌اید.