نیمی از این صفحه چیزی است که از قبل می‌دانید و هرگز به آن فکر نکرده‌اید. واژه‌ها فقط وارد فارسی نشده‌اند؛ از فارسی هم بیرون رفته‌اند، و آن نیمه بیرون‌رفته هیچ خرجی برای شما ندارد.
هشت مورد زیر همان دو جریان و همان انتخابی هستند که هر روز بی‌آنکه بدانید می‌کنید.
- واژه فارسی در گفتار و واژه عربی‌تبار در نوشتار: انتخاب تقریباً همیشه همین است.
- جمع مکسر عربی در فارسی کار می‌کند، ولی جمع دوباره‌اش غلط است.
- بازار و کاروان و خاکی و دیوان از فارسی به انگلیسی رفته‌اند.
- شاه مات به checkmate رسیده، و واژگان شطرنج تقریباً همه فارسی‌اند.
- واژه‌ای که قرن‌ها پیش بیرون رفته، معنایش جابه‌جا شده.
- تعارف یک واژه نیست، یک دستگاه است، و ترجمه ندارد.
- «جان» بعد از نام، کاری می‌کند که هیچ واژه انگلیسی نمی‌کند.
- «قربانت بروم» تعارف است و خداحافظی نیست.
پیمان که سال‌ها گزارش می‌نویسد، متن‌هایش را همیشه سنگین می‌دیدند و خودش نمی‌فهمید چرا. وقتی یک بار واژه‌های عربی‌تبار متنش را با معادل فارسی عوض کرد، هیچ معنایی جابه‌جا نشد و متن یک‌باره خوانا شد.
سه سرچشمه، یک واژگان
لایه فارسی‌تبار رجیستر روزمره است: فعل‌ها و اسم‌های پایه. لایه عربی نیمه رسمی و انتزاعی است و جمع‌های خودش را هم با خود آورده. و قرض‌های اروپایی امروزی و فنی‌اند، بیشترشان از راه فرانسه و حالا انگلیسی.
هم‌پوشانی این‌ها یک واژه مشترک نیست. یک معنای مشترک است که از بیش از یک لایه واژه دارد، و انتخاب میانشان همان چیزی است که رجیستر نامیده می‌شود.
هم‌پوشانی دو لایه اول جایی است که باید انتخاب کنید، و انتخاب تقریباً همیشه یکی است: واژه فارسی در گفتار، واژه عربی‌تبار در نوشتار. متنی که این را برعکس کند سنگین می‌شود بی‌آنکه چیزی گفته باشد.
جمع‌هایی که با واژه‌ها آمدند
جمع مکسر عربی در فارسی کار می‌کند و بخشی از زبان است. چیزی که کار نمی‌کند جمع بستن دوباره همان جمع است، و همین یکی از پرتکرارترین لغزش‌های نوشتاری است.
قاعده عملی ساده است: یا شکل مکسر را بگذارید یا شکل مفرد را با نشانه جمع فارسی، و هیچ‌وقت هر دو را با هم. هر دو راه درست‌اند و رجیسترشان فرق دارد.
چهار حرکت، و دوتاشان از زبان بیرون رفتند
از قرن هفتم عربی وارد شد و دین و حقوق و انتزاع و جمع‌های مکسر را آورد. از قرن یازدهم فارسی به شرق رفت، به ترکی و اردو و هندی، و بخش بزرگی از آن هنوز آنجا زنده است.
از قرن چهاردهم به غرب رفت: بازار و کاروان و دیوان و خاکی، و واژگان شطرنج که تقریباً همه‌اش فارسی است و شاه مات در آن به checkmate رسیده. و از قرن نوزدهم فرانسه و بعد انگلیسی وارد شدند.
دو حرکت بیرونی نیمه رایگان این صفحه‌اند و یک بعدازظهر می‌ارزند. انتظار درست را هم می‌سازند: واژه‌ای که قرن‌ها پیش بیرون رفته معنایش جابه‌جا شده و واژه‌ای که دهه پیش قرض گرفته شده نه.
واژه‌های ورودی و خروجی
چهار حرکت، و دوتاشان از زبان بیرون رفتند
تاریخ‌ها خودشان توضیح‌اند. یک واژه فارسی که آشنا به نظر می‌رسد، به همان اندازه ممکن است صادرات قدیمی باشد که واردات تازه.
- از قرن هفتمورود عربیدین، حقوق، انتزاع، و جمع‌های مکسری که همراهشان آمدند
- از قرن یازدهمخروج فارسی به شرقبه ترکی و اردو و هندی، جایی که بخش بزرگی از آن هنوز زنده است
- از قرن چهاردهمخروج فارسی به غرببازار، کاروان، دیوان، خاکی، و واژگان شطرنج
- از قرن نوزدهمورود فرانسه و بعد انگلیسیفناوری، نهادها، و واژه‌هایی که امروزی به نظر می‌رسند چون هستند
دو حرکت بیرونی نیمه رایگان این صفحه‌اند و یک بعدازظهر می‌ارزند. انتظار درست را هم می‌سازند، چون واژه‌ای که قرن‌ها پیش بیرون رفته معنایش جابه‌جا شده و واژه‌ای که دهه پیش قرض گرفته شده نه.
سه چیزی که نمی‌توانید ترجمه کنید
تعارف یک واژه نیست، یک دستگاه است، و هیچ ترجمه‌ای ندارد. کسی که فارسی یاد می‌گیرد این را در جمله نمی‌بیند، در تعارف کردن سر پول می‌بیند، و توضیحش کار شماست و نه کار فرهنگ لغت.
«جان» بعد از نام کاری می‌کند که هیچ واژه انگلیسی نمی‌کند: نه لقب است، نه صفت، و نه کاملاً صمیمیت. و «قربانت بروم» تعارف است و خداحافظی نیست، در حالی که هر مترجم ماشینی خداحافظی ترجمه‌اش می‌کند.
با چه چیزی کار کنید
واژه‌یاب جای حدس زدن رجیستر از روی حس را می‌گیرد، که همان چیزی است که اثر روزنامه‌ای تولید می‌کند. رایگان است، و مدخل‌هایش ریشه و جمع را با خود دارند.
ویکی‌پدیای فارسی به‌عنوان ماده کار، جای خواندن خبر برای واژگان را می‌گیرد، که همان رجیستر را می‌دهد بدون هیچ پشتیبانی. رایگان است، و حتی یک واژه از آنچه سر یک میز شام گفته می‌شود به شما یاد نمی‌دهد.
بعد از این هشت مورد
چون تمام مسئله انتخاب لایه است، واژگانی که مقاله و سخنرانی را حمل می‌کند همان تقسیم را در انگلیسی نشان می‌دهد، که آن هم یک لایه لاتینی‌تبار دارد. برای دیدن رجیستر در عمل شروع و پایان، و لحنی که هر موقعیت می‌خواهد کمک می‌کند، و برای آن سر دیگر طیف چیزی که آدم‌ها واقعاً می‌گویند، و اینکه کِی نگویید.
حرف‌هایی که لایه عربی با خودش آورد در واژه‌ای را می‌خوانید که ندیده‌اید، و واژه‌ای را غلط می‌نویسید که شنیده‌اید شمرده شده‌اند، و جفت شدن همین اسم‌ها با فعل‌های سبک در بیشتر کارها در فارسی فعل نیستند.