سه تا از چهار پسوند واژه‌ساز ترکی را فارسی از قبل دارد، یکی‌شان را حتی قرض گرفته است. چیزی که ندارد ترتیب است: ترکی همه‌چیز را پشت ریشه ردیف می‌کند و ترتیبشان هرگز عوض نمی‌شود.
هشت مورد زیر آن ترتیب و آن چهار پسوندند.
- ev، evler، evlerim، evlerimde: هر پایانه یک کار می‌کند و ترتیبشان ثابت است.
- ترتیب هرگز عوض نمی‌شود، پس واژه بلند از چپ به راست خوانده می‌شود.
- ریشه تنها چیزی است که فرهنگ لغت نگه می‌دارد.
- جمع یک پایانه دارد و هیچ شکل بی‌قاعده‌ای ندارد.
- مالکیت روی خود چیز علامت می‌خورد، نه با واژه جدا.
- پسوند شغل همان «چی» فارسی است: قهوه‌چی و درشکه‌چی از همین ساخت آمده‌اند.
- پسوند داشتن و پسوند نداشتن، همان کار «با» و «بی» فارسی را می‌کنند.
- evimdekiler یک واژه است و پنج تصمیم در آن جا گرفته.
نگار در اصفهان سه ماه فهرست پایانه‌ها را از روی کتاب حفظ کرد، به همان ترتیبی که درس‌ها معرفی کرده بودند. مشکل این بود که آن ترتیب، ترتیب درس‌ها بود و نه ترتیب واژه، پس هر بار باید از اول می‌ساخت.
یک ریشه، و یک صف پشتش
ریشه تنها چیزی است که فرهنگ لغت نگه می‌دارد و تنها چیزی که نگه می‌دارد. بعد از آن لایه واژه‌سازی می‌آید که ریشه را به آدم، جا، صفت یا حالت داشتن و نداشتن تبدیل می‌کند.
بعد جمع می‌آید، که یک پایانه است و هیچ شکل بی‌قاعده‌ای ندارد. بعد مالکیت، که روی خود چیز علامت می‌خورد و نه با واژه جدا، و در آخر حالت: کجا، به، از، مال، و نشانه مفعول.
فعل صفی بلندتر با همین خاصیت دارد. چیزی که این تصویر نشان نمی‌دهد این است که هر دو دسته پایانه می‌توانند در یک واژه بیایند، و پیدا کردن مرز میان واژه‌سازی و دستور همان کاری است که واژه بلند را خواندنی می‌کند.
چهار پسوند، و مقدار زیادی واژگان
این چهار تا دستور نیستند. واژه تولید می‌کنند، و دانستن چهارتاشان به شما اجازه می‌دهد تعداد زیادی واژه را بخوانید که هرگز ندیده‌اید.
اولی آدم یا شغل را می‌سازد: کسی که کاری را می‌کند، می‌فروشد یا با آن سروکار دارد. از چای، چای‌فروش، و از کار، کارگر. همین پسوند به فارسی هم قرض داده شده و در قهوه‌چی و درشکه‌چی و توپچی هنوز کار می‌کند.
دومی حالت یا جا را می‌سازد: از خوب، خوبی، و از کتاب، کتابدان. سومی و چهارمی یک جفتند: داشتن و نداشتن. از نمک، نمکی و بی‌نمک، و از کار، شاغل و بیکار.
همان جفت آخر در فارسی هم هست، فقط پیشوند است به‌جای پسوند: با و بی. یعنی مفهومش رایگان است و تنها چیزی که باید عوض شود جهت چسبیدن است، که از هر قاعده تازه‌ای ارزان‌تر است.
چرا ترتیب مهم‌تر از خود پایانه‌هاست
کتاب‌ها پایانه‌ها را به ترتیبی معرفی می‌کنند که درس‌ها لازم دارند، و آن ترتیب هیچ ربطی به ترتیب داخل واژه ندارد. نتیجه‌اش این است که فهرست کامل می‌شود بی‌آنکه واژه‌سازی راه بیفتد.
یک جدول جایگاه روی یک صفحه، جای همان فهرست دنباله‌دار را می‌گیرد. رایگان است، و ارزشش این است که اولین ماه جلوی چشم بماند تا صف به‌جای فهرست در ذهن بنشیند.
ابزار دوم مدلی است که از آن می‌خواهید از یک ریشه واژه بسازد. جای هیچ‌چیز را نمی‌گیرد جز نبود راه آزمودن، چون فرهنگ لغت درباره واژه‌ای که هنوز وجود ندارد جوابی ندارد. در این سطح رایگان است، و ترتیب همان بخشی است که گاهی خودش هم غلط می‌دهد.
چهار پایانه، مقدار زیادی واژگان
پسوندهای واژه‌ساز، و هرکدام چه می‌سازند
این‌ها دستور نیستند. واژه تولید می‌کنند، و دانستن چهارتاشان اجازه می‌دهد تعداد زیادی واژه را بخوانید که هرگز ندیده‌اید.
- آدم یا شغلکسی که کاری را می‌کند، می‌فروشد یا با آن سروکار دارد
- از چای، چای‌فروش
- از کار، کارگر
- داشتنشصفتی به معنای همراه‌داشتن، یا اهل جایی بودن
- از نمک، نمکی
- از شهر، اهل آن شهر
- حالت یا جایک اسم انتزاعی، یا جایی که آن چیز به آن تعلق دارد
- از خوب، خوبی
- از کتاب، کتابدان
- نداشتنشپایانه مقابل، و به همان اندازه پرکار
- از نمک، بی‌نمک
- از کار، بیکار
دو تای آخر یک جفتند و تقریباً به هر چیزی می‌چسبند، و به همین دلیل پیش از هر فهرست واژگانی ارزش یاد گرفتن دارند. میان خودشان هر اسمی که دارید را بی‌هزینه به دو صفت تبدیل می‌کنند.
خطا: حفظ کردن شکل به‌جای جایگاه
هر پایانه بسته به واژه قبلی چند شکل دارد، پس حفظ کردن شکل‌ها یعنی حفظ کردن چند برابر چیزی که لازم است. جایگاه‌ها پنج‌تا هستند و شکل‌ها ده‌ها تا.
evimdekiler را از روی جایگاه می‌شود خواند: خانه، مال من، در آن، آن‌هایی که، جمع. کسی که شکل‌ها را حفظ کرده باشد همین واژه را به‌عنوان یک واحد ناشناس می‌بیند.
بعد از این هشت مورد
چون این پسوندها از یک ریشه چند واژه می‌سازند، یک ریشه، و اسم‌ها و فعل‌ها و صفت‌های دورش همان عادت را در زبان دیگری نشان می‌دهد. برای نگه داشتن خود ریشه‌ها کارت‌هایی که یاد می‌دهند، در برابر کارت‌هایی که روی هم تلنبار می‌شوند روش را می‌دهد، و برای اینکه چرا واژه‌ها می‌پرند چرا واژه‌ها ناپدید می‌شوند، و برنامه‌ای که نگهشان می‌دارد.
شکلی که هر پایانه می‌گیرد در هشت شکل یک پایانه، و نیمی از آن مال صامت‌هاست تعیین می‌شود، و کاری که همین صف با جمله می‌کند در واژه پیش از فعل، همان چیزی است که جمله درباره‌اش است.