Το nonno είναι ο παππούς και το nono είναι ο ένατος. Ένα ελληνικό αυτί τα ακούει ίδια, ενώ το ελληνικό χέρι γράφει και τα δύο σωστά, γιατί τα ελληνικά γράφουν διπλά σύμφωνα και δεν τα προφέρουν.
Αυτό είναι το αντίστροφο από ό,τι συμβαίνει στις υπόλοιπες γλώσσες του πυλώνα. Συνήθως η μητρική γλώσσα δεν έχει τον ήχο και ο μαθητής βάζει τον πλησιέστερο που διαθέτει. Εδώ η μητρική γλώσσα έχει το γράμμα, το γράφει καθημερινά στη θάλασσα και στο γράμμα, και το έχει εκπαιδεύσει να μη σημαίνει τίποτα.
Οι λέξεις που ήρθαν με τα καράβια
Η κουζίνα, το μπαλκόνι και η σκάλα ήρθαν από τα ιταλικά και κράτησαν τη μορφή τους, μαζί με την πόρτα, το καπέλο, τη σαλάτα, τη βόλτα, τη φουρτούνα, την κάλτσα και το μπαστούνι. Δεν πρόκειται για διάσπαρτα δάνεια αλλά για ολόκληρα πεδία: το σπίτι, το ρούχο, το φαγητό και η θάλασσα, δηλαδή ό,τι πέρασε από τα βενετικά χρόνια στα Επτάνησα, στην Κρήτη και στις Κυκλάδες.
Το χρήσιμο δεν είναι το πλήθος τους, είναι το πού κάθονται. Οι λέξεις αυτές καλύπτουν το σπίτι, το τραπέζι, το ρούχο και το λιμάνι, δηλαδή ακριβώς το λεξιλόγιο των πρώτων κεφαλαίων κάθε βιβλίου. Ο ελληνόφωνος αρχάριος τα περνάει αναγνωρίζοντας αντί να αποστηθίζει, και φτάνει στο τρίτο κεφάλαιο με την εντύπωση ότι η γλώσσα θα συνεχίσει έτσι. Δεν συνεχίζει, γιατί το καθημερινό ρήμα δεν δανείστηκε ποτέ.
Το μπάνιο δείχνει ταυτόχρονα το δώρο και τον λογαριασμό. Η λέξη ήρθε ολόκληρη, αλλά το ιταλικό gn είναι ένας ήχος και τα ελληνικά τον έγραψαν με δύο γράμματα, νι και γιώτα. Το ίδιο έγινε με το gli των ταλιατελών, που δεν είναι γάμα συν λάμδα, είναι ένας ήχος. Ποιες λέξεις ήρθαν άθικτες και ποιες άλλαξαν σημασία στον δρόμο είναι το Ιταλικό λεξιλόγιο.
Μία από αυτές αξίζει από τώρα, γιατί χτυπάει σε επαγγελματικό γραπτό: η ελληνική φίρμα σημαίνει μάρκα, ενώ η ιταλική firma σημαίνει υπογραφή. Είναι η ίδια λέξη, ήρθε δύο φορές, και η δεύτερη άφησε άλλη σημασία πίσω της.
Το διπλό σύμφωνο είναι σημασία, και η ορθογραφία σας διδάσκει το αντίθετο
Στα ιταλικά το μήκος του συμφώνου ξεχωρίζει λέξεις όπως το φωνήεν ξεχωρίζει λέξεις. Το nonno και το nono είναι δύο λέξεις, και το διπλό ν κρατάει περισσότερο. Το ίδιο ισχύει για τα υπόλοιπα ζεύγη, και κανένα τους δεν είναι σπάνιο:
- casa είναι το σπίτι, cassa είναι το ταμείο
- sono σημαίνει είμαι, sonno σημαίνει ύπνος
- pena είναι η ποινή, penna είναι η πένα
- cane είναι ο σκύλος, canne είναι τα καλάμια
Η άσκηση δεν είναι ακουστική, είναι κινητική. Το χέρι δεν φταίει, το στόμα φταίει, και ο τρόπος να μπει ο ήχος είναι να κρατηθεί το σύμφωνο όσο κρατάει μια συλλαβή: όχι πιο δυνατά, πιο πολλή ώρα. Ένας Κύπριος ομιλητής το έχει ήδη, γιατί η κυπριακή διατηρεί τα διπλά σύμφωνα ως ήχο, και είναι το ένα σημείο όπου ξεκινάει μπροστά από όλους.
Η σειρά μέσα σε αυτή τη δουλειά είναι μία και δεν αλλάζει. Πρώτα τα διπλά σύμφωνα, γιατί η διαφορά είναι δυαδική και ελέγχεται σε ζεύγη, και μετά τα ανοιχτά και κλειστά φωνήεντα, που είναι θέμα βαθμού και δεν έχουν καθαρό σωστό ή λάθος στην αρχή. Η αντίστροφη σειρά είναι η συνηθισμένη, και κοστίζει μήνες σε ένα φωνήεν που κανείς δεν προσέχει ενώ αφήνει για αργότερα τη διάκριση που αλλάζει λέξη.
Πέντε γράμματα, επτά φωνήεντα
Το φωνηεντικό σύστημα είναι σχεδόν ελληνικό και ακριβώς γι' αυτό η μικρή διαφορά περνάει απαρατήρητη. Το e και το o είναι ανοιχτά ή κλειστά, οπότε πέντε γράμματα δίνουν επτά φωνήεντα, και από αυτό κρέμονται υπαρκτά ζεύγη λέξεων. Ο τόνος πέφτει στην παραλήγουσα, και γράφεται μόνο όταν πέφτει στη λήγουσα: città, perché.
Ένα παράδειγμα κάνει τη διαφορά συγκεκριμένη. Η pesca με κλειστό e είναι το ψάρεμα και με ανοιχτό e είναι το ροδάκινο, γραμμένες ακριβώς το ίδιο. Ο ντόπιος ακούει δύο λέξεις εκεί που το ελληνικό αυτί ακούει μία, και το γραπτό δεν βοηθάει καθόλου.
Ο γραπτός τόνος είναι εδώ μισό δώρο και όχι ολόκληρο. Τα ελληνικά τον γράφουν παντού, τα ιταλικά μόνο στη λήγουσα, οπότε η θέση του τόνου σε μια άγνωστη λέξη πρέπει για πρώτη φορά να μαντευτεί από κανόνα αντί να διαβαστεί. Οι υπόλοιπες λεπτομέρειες, και το ποια από τις τέσσερις συνήθειες αξίζει πρώτη, είναι η Ιταλική προφορά.
Από πού ήρθαν οι κοινές λέξεις
Το ίδιο λεξιλόγιο, φτάνοντας τρεις φορές από διαφορετικό δρόμο
Τα ιταλικά κληρονόμησαν τις λατινικές λέξεις και τις κράτησαν καθημερινές. Τα λατινικά είχαν δανειστεί το λόγιο μισό τους από τα ελληνικά. Και τα ελληνικά δανείστηκαν ξανά, τελευταία, από τα ιταλικά.
- Κληρονομιά: το comprendere και το domandare είναι ό,τι λέει ο κόσμος καθημερινά
- Μοιάζει με κοινή καταγωγή, και είναι δύο χωριστές αφίξεις
- Δάνειο και αντιδάνειο: η φιλοσοφία έφυγε από εδώ, η κουζίνα γύρισε πίσω
- Λατινικά
- Ιταλικά
- Ελληνικά
- ΛατινικάΗ πηγή που τροφοδοτεί και τις δύο άλλες πλευρές
- ΙταλικάΕυθεία καταγωγή, και οι λέξεις έμειναν καθημερινές
- ΕλληνικάΔανειστής και δανειζόμενος, σε δύο διαφορετικές εποχές
- Λατινικά — ΙταλικάΚληρονομιά: το comprendere και το domandare είναι ό,τι λέει ο κόσμος καθημερινά
- Ιταλικά — ΕλληνικάΜοιάζει με κοινή καταγωγή, και είναι δύο χωριστές αφίξεις
- Ελληνικά — ΛατινικάΔάνειο και αντιδάνειο: η φιλοσοφία έφυγε από εδώ, η κουζίνα γύρισε πίσω
Η σημειωμένη πλευρά είναι αυτή που ένας Έλληνας αναγνώστης δεν αισθάνεται, γιατί τα λατινικά τα συναντάει μόνο ως ορολογία. Είναι όμως η πλευρά που κάνει το κόλπο να δουλεύει: η πιο λόγια ελληνική λέξη είναι συνήθως η απλή ιταλική.
Η ίδια λατινική λέξη, τρεις διαφορετικοί δρόμοι
Η επικάλυψη του λεξιλογίου δεν είναι σύμπτωση και δεν είναι μία σχέση, είναι τρεις. Τα ιταλικά κατάγονται από τα λατινικά και κράτησαν τις λέξεις καθημερινές. Τα λατινικά είχαν δανειστεί ένα μεγάλο κομμάτι του δικού τους λόγιου λεξιλογίου από τα ελληνικά. Και τα ελληνικά δανείστηκαν ξανά, τελευταία και από την άλλη κατεύθυνση, από τα ιταλικά.
Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι μια ιταλική λέξη μπορεί να σας είναι γνωστή για τρεις διαφορετικούς λόγους, και μόνο ο ένας από τους τρεις εγγυάται ότι σημαίνει το ίδιο. Η γραμματική από κάτω, με τα ρήματα που κουβαλούν το υποκείμενο, είναι η Ιταλική γραμματική: lavoro, lavori, lavora, και η αντωνυμία δεν χρειάζεται, ακριβώς όπως δεν χρειάζεται στα ελληνικά.
Εκεί που κολλάει: σας καταλαβαίνουν αμέσως
Το φράγμα εδώ δεν είναι η δυσκολία, είναι η ευκολία, και έχει συγκεκριμένο μηχανισμό. Ένας ελληνόφωνος που μιλάει ιταλικά γίνεται κατανοητός από την πρώτη βδομάδα, γιατί τα φωνήεντα, ο ρυθμός και τα περισσότερα σύμφωνα είναι ήδη σωστά. Άρα κανείς δεν διορθώνει, γιατί δεν υπάρχει παρανόηση να διορθωθεί.
Ο Σπύρος, ναυτιλιακός πράκτορας στην Ηγουμενίτσα, κλείνει φορτία για τη γραμμή του Μπάρι εδώ και εννιά χρόνια και δεν έχει διορθωθεί ποτέ. Λέει το penna και το pena με τον ίδιο τρόπο, δηλαδή ζητάει ποινή εκεί που εννοεί στυλό, και οι συνομιλητές του καταλαβαίνουν από τα συμφραζόμενα και προχωρούν. Ένα διπλό σύμφωνο που δεν εμποδίζει την επικοινωνία δεν διορθώνεται μόνο του ποτέ, και ο Σπύρος έχει εννιά χρόνια να το δείξει.
Η πραγματική δυσκολία μετακομίζει έτσι στο αυτί και στην ταχύτητα, γιατί εκεί τα συμφραζόμενα δεν σας σώζουν: η Ακουστική κατανόηση ιταλικών ξεκινάει από την τοπική ταχύτητα, και η Ομιλία στα ιταλικά από τις συναλλαγές που θα χρειαστούν πρώτες.
Τι ανοίγετε από την Ελλάδα
Το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο Αθηνών διοργανώνει τις επίσημες εξετάσεις μέσα στην Ελλάδα και αντικατέστησε την ανάγκη να δώσει κανείς το πιστοποιητικό στην Ιταλία. Τα μαθήματα και οι εξετάσεις πληρώνονται, ενώ η βιβλιοθήκη του δανείζει με κάρτα μέλους.
Το Treccani στο διαδίκτυο είναι το δωρεάν εργαλείο που λύνει ακριβώς το πρόβλημα αυτής της σελίδας. Δίνει τη θέση του τόνου και το αν το φωνήεν είναι ανοιχτό ή κλειστό, στοιχεία που κανένα δίγλωσσο λεξικό δεν έδινε ποτέ. Αντικατέστησε το χάρτινο δίγλωσσο λεξικό, το οποίο έδινε τη σημασία και σιωπούσε για τον ήχο.
Το Forvo δίνει το άλλο μισό, δηλαδή τον ήχο από φυσικούς ομιλητές, λέξη προς λέξη και δωρεάν. Αντικατέστησε τη μία ηχογράφηση ανά λήμμα, και εδώ χρησιμεύει με έναν συγκεκριμένο τρόπο: ακούτε το nonno και το nono στη σειρά, από διαφορετικούς ανθρώπους, μέχρι να πάψουν να ακούγονται ίδια.
Το ερώτημα που έρχεται μετά αφορά την καταγωγή όσων αναγνωρίζετε. Τα Λατινικά εξηγούν γιατί οι μισές λέξεις είναι γνωστές πριν τις μάθετε, ενώ τα Ισπανικά μοιάζουν αρκετά ώστε να μπερδεύονται αν ξεκινήσουν κοντά, και το πότε ξεκινάει η δεύτερη το κρατάει το Πώς μαθαίνεται μια γλώσσα.