Αυτή είναι η μία σελίδα του πυλώνα που δεν σας μαθαίνει γλώσσα. Την ξέρετε. Είναι η σελίδα που χρειάζεστε όταν κάποιος σας ρωτήσει πώς δουλεύουν τα ελληνικά και ανακαλύψετε ότι κάνετε σωστά δέκα πράγματα τα οποία δεν έχετε ονομάσει ποτέ.
Ο Γρηγόρης, ξενοδόχος στην Καρδαμύλη, το έπαθε με έναν Γερμανό πελάτη που τον άκουσε να φωνάζει τον γιο του. Γιατί Γιώργο και όχι Γιώργος; Ο Γρηγόρης δεν είχε απάντηση, κι όμως δεν είχε κάνει ποτέ αυτό το λάθος σε πενήντα χρόνια.
Η κλητική, που τη λέτε κάθε μέρα και δεν την ονομάζετε
Η απάντηση είναι ότι τα ελληνικά έχουν τέσσερις πτώσεις και η μία τους χρησιμεύει αποκλειστικά για να φωνάξετε κάποιον. Ονομαστική, γενική, αιτιατική και κλητική, και η τελευταία είναι σχεδόν εξαφανισμένη από την Ευρώπη: τα αγγλικά, τα γαλλικά, τα ιταλικά και τα γερμανικά δεν έχουν τίποτα αντίστοιχο.
Γι' αυτό ένας ξένος μαθητής λέει Γιώργος όταν φωνάζει και ακούγεται λάθος χωρίς να ξέρει γιατί. Και γι' αυτό ένα ελληνικό όνομα σε ξένο στόμα ακούγεται σχεδόν πάντα σε λάθος πτώση. Δεν είναι ευγένεια, είναι γραμματική: πού πηγαίνει η κάθε πτώση είναι η Ελληνική γραμματική.
Πέντε ορθογραφίες, ένας ήχος, και καμία επιστροφή
Το δεύτερο πράγμα που κάνετε χωρίς να το ξέρετε είναι ότι διαβάζετε τέλεια και γράφετε με μνήμη. Στη γλώσσα σας πέντε ορθογραφίες δίνουν έναν ήχο: το ήτα, το γιώτα, το ύψιλον, το έψιλον γιώτα και το όμικρον γιώτα λέγονται όλα ι.
Η κατεύθυνση είναι το ενδιαφέρον. Από το γραπτό στον ήχο η αντιστοιχία είναι απόλυτη, οπότε ένας ξένος διαβάζει ελληνικά φωναχτά σωστά τη δεύτερη μέρα. Από τον ήχο στο γραπτό δεν υπάρχει κανόνας, γιατί η ορθογραφία δεν καταγράφει τον ήχο, καταγράφει την ιστορία της λέξης. Το ήτα του ήλιου και το γιώτα της ιστορίας ήταν κάποτε διαφορετικοί ήχοι, και το γραπτό τούς κράτησε αφού ο λόγος τους ένωσε.
Αυτό εξηγεί κάτι που κάθε Έλληνας θεωρεί φυσιολογικό και δεν είναι: ότι η ορθογραφία διδάσκεται επί δώδεκα χρόνια και το υπαγορευμένο κείμενο παραμένει άσκηση. Σε μια γλώσσα όπου η γραφή ακολουθεί τον ήχο, η ορθογραφία τελειώνει στο δημοτικό. Τι σημαίνει αυτό για όποιον μαθαίνει είναι η Ελληνική προφορά, και τα εικοσιτέσσερα γράμματα με τους συνδυασμούς τους είναι το ελληνικό αλφάβητο.
Τα δύο σίγμα, και ο κανόνας που κανείς δεν σας είπε
Γράφετε σ στη μέση της λέξης και ς στο τέλος, κάθε φορά, χωρίς εξαίρεση και χωρίς να το σκεφτείτε. Ο κανόνας είναι καθαρά θεσιακός: δεν υπάρχει ελληνική λέξη όπου το ένα να είναι σωστό στη θέση του άλλου, και τα δύο γράμματα δεν διαφέρουν σε τίποτα άλλο, ούτε στον ήχο ούτε στη σημασία.
Είναι από τα λίγα πράγματα στη γλώσσα που ένας μαθητής τα μαθαίνει σε δύο λεπτά και δεν τα ξεχνάει, και είναι και ένα από τα λίγα σημεία όπου το ελληνικό αλφάβητο ζητάει κάτι που δεν ζητάει το λατινικό. Η μόνη περίπτωση όπου το τελικό σίγμα δημιουργεί πρόβλημα είναι μηχανική: η αναζήτηση σε υπολογιστή συχνά ισοπεδώνει τα δύο, γι' αυτό και οι μηχανές επιστρέφουν τα ίδια αποτελέσματα με το ένα ή με το άλλο.
Ο τόνος είναι σημασία, και άλλαξε μπροστά στα μάτια μιας γενιάς
Ο τόνος μπαίνει σε κάθε λέξη δύο συλλαβών και πάνω, και δεν είναι διακόσμηση. Ο νόμος και ο νομός, το πότε και το ποτέ, ο γέρος και ο γερός είναι ζεύγη λέξεων που τις χωρίζει μόνο η θέση του τόνου. Σε γλώσσες όπου ο τόνος δεν γράφεται, η ίδια πληροφορία υπάρχει και μαντεύεται.
Το σύστημα αυτό είναι νεότερο από τους περισσότερους αναγνώστες. Ως το 1982 γράφονταν τρεις τόνοι και δύο πνεύματα, και το μονοτονικό μπήκε με απόφαση, οπότε υπάρχουν άνθρωποι που έμαθαν να γράφουν με το ένα σύστημα και διαβάζουν καθημερινά το άλλο. Ελάχιστες γλώσσες έχουν αλλάξει ορθογραφία μέσα σε μία ζωή, και αυτό είναι χρήσιμο να το ξέρετε όταν σας ρωτούν γιατί τα παλιά βιβλία μοιάζουν διαφορετικά.
Τρεις χιλιάδες χρόνια, σε δακτυλίους
Υλικό που πωλείται ως ελληνικά μπορεί να ανήκει σε οποιονδήποτε από αυτούς
Διαβάζεται από μέσα προς τα έξω. Δεν είναι στάδια ενός μαθήματος, είναι χωριστοί στόχοι, και η λάθος επιλογή δακτυλίου δεν διορθώνεται με περισσότερο διάβασμα.
- πυρήναςΑρχαία ελληνικάΑυτό με το οποίο μετριούνται όλα τα υπόλοιπα, και γλώσσα που δεν μιλάει κανείς
- 02ΚοινήΗ κοινή μορφή που ταξίδεψε μαζί με την αυτοκρατορία
- 03Βυζαντινά και μετάΧίλια χρόνια γραφής που κοιτούσε συνεχώς προς τα πίσω
- 04Η καθαρεύουσαΦτιαγμένη τον δέκατο ένατο αιώνα για να μοιάζει παλαιότερη, και επιβλημένη στο κράτος
- 05ΔημοτικήΑυτό που μιλούσε ο κόσμος όλο αυτό το διάστημα, επίσημη από το 1976
Οι δύο εξωτερικοί δακτύλιοι είναι αρκετά κοντά ώστε να συνυπάρχουν σε μία παράγραφο εφημερίδας, και από εκεί βγαίνει το διπλό λεξιλόγιο.
Ποια ελληνικά, γιατί δεν είναι μία γλώσσα
Η ερώτηση που δέχεστε πιο συχνά από κάθε άλλη είναι αν αξίζει να μάθει κανείς αρχαία ή νέα, και συνήθως δίνεται λάθος απάντηση από ευγένεια. Δεν πρόκειται για δύο επίπεδα της ίδιας ύλης, πρόκειται για διαφορετικούς στόχους: η αρχαία γλώσσα δεν μιλιέται από κανέναν, και το να τη μάθει κάποιος δεν τον φέρνει πιο κοντά σε μια παραγγελία στο Ναύπλιο.
Ανάμεσα στα αρχαία και στα σημερινά ελληνικά υπάρχουν κι άλλα στρώματα, και το ένα από αυτά το έζησε η οικογένειά σας. Η καθαρεύουσα φτιάχτηκε τον δέκατο ένατο αιώνα για να μοιάζει παλαιότερη και επιβλήθηκε στο κράτος, και η δημοτική έγινε επίσημη το 1976. Από εκείνη τη σύγκρουση μένει το διπλό λεξιλόγιο που χρησιμοποιείτε καθημερινά χωρίς να το προσέχετε: το νερό και το ύδωρ, το ψάρι και ο ιχθύς, ζωντανά και τα δύο, το ένα στο τραπέζι και το άλλο στην πινακίδα.
Αυτό είναι και η μοναδική πραγματική δυσκολία που έχει η γλώσσα για έναν προχωρημένο μαθητή, και το Ελληνικό λεξιλόγιο τη δουλεύει. Ως εκεί τα νέα ελληνικά είναι τακτικά: η προφορά είναι πέντε καθαρά φωνήεντα, η ορθογραφία διαβάζεται μονοσήμαντα, και οι εξαιρέσεις είναι λιγότερες από όσες φαντάζεται όποιος έχει ακούσει ότι είναι δύσκολη γλώσσα.
Τι είναι πραγματικά δύσκολο για όποιον τα μαθαίνει
Τρία πράγματα, και κανένα από τα τρία δεν το προσέχει ποτέ ένας φυσικός ομιλητής. Το πρώτο είναι ότι ο τόνος πέφτει απρόβλεπτα και αλλάζει θέση μέσα στην κλίση της ίδιας λέξης, οπότε μαθαίνεται λέξη προς λέξη. Το δεύτερο είναι το γένος, τρία και χωρίς κανόνα που να το προβλέπει από τη σημασία.
Το τρίτο είναι το πιο δύσκολο και το πιο αόρατο: η όψη του ρήματος. Το θα γράψω και το θα γράφω είναι δύο διαφορετικά μέλλοντα, και η διάκριση τρέχει σε ολόκληρο το ρήμα. Δεν είναι χρόνος και δεν μεταφράζεται σε γλώσσα που δεν την έχει, οπότε ο μαθητής διαλέγει σωστά με το αυτί μετά από χρόνια και όχι με κανόνα.
Ό,τι αφορά την παραγωγή, δηλαδή τη σειρά με την οποία λύνονται αυτά για κάποιον που ξεκινάει, είναι η Ομιλία στα ελληνικά, ενώ αυτό που μένει άλυτο περισσότερο από όλα, η ταχύτητα και το πόσο τρώγονται οι καταλήξεις στον καθημερινό λόγο, είναι η Ακουστική κατανόηση ελληνικών.
Τι να στείλετε σε κάποιον που ρωτάει
Το Ψηφιακό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη είναι δωρεάν και είναι το πράγμα που στέλνετε. Δίνει τον τόνο, την κλίση και το γένος σε κάθε λήμμα, και αντικατέστησε το χάρτινο λεξικό που τα έδινε με συντομογραφίες σε παρένθεση. Είναι επίσης η μοναδική απάντηση σε ένα ερώτημα που θα σας τεθεί: ναι, υπάρχει έγκυρη πηγή.
Τα ελληνικά υπότιτλα πάνω σε ελληνικό περιεχόμενο είναι το άλλο δωρεάν εργαλείο και σπάνια το σκέφτεται κανείς, επειδή οι φυσικοί ομιλητές δεν τα χρειάζονται. Αντικατέστησαν το ηχητικό υλικό του μαθήματος, το οποίο μιλάει αργά και καθαρά, δηλαδή δεν μοιάζει με τίποτα που θα ακούσει ο μαθητής σε ένα ελληνικό τραπέζι.
Το ερώτημα που μένει σε εσάς είναι από πού ήρθαν οι μισές λέξεις που λέτε καθημερινά χωρίς να τις αναγνωρίζετε ως δάνεια. Τα Λατινικά έδωσαν ένα στρώμα και πήραν ένα μεγαλύτερο, ενώ τα Ιταλικά έδωσαν το σπίτι, τη θάλασσα και το φαγητό μέσα από τέσσερις αιώνες γειτονιάς. Και αν ο λόγος που ήρθατε εδώ είναι ότι διδάσκετε τη γλώσσα σε κάποιον, η μέθοδος δεν αλλάζει με τη γλώσσα και την κρατάει το Πώς μαθαίνεται μια γλώσσα.