Ο παράδεισος, το παζάρι, το παπούτσι, το λεμόνι, το σπανάκι και το γιασεμί είναι περσικές λέξεις, και οι περισσότερες μπήκαν στα ελληνικά χωρίς κανείς να το προσέξει. Είναι το φιλικότερο πράγμα που έχει να δώσει αυτή η γλώσσα σε έναν Έλληνα, και είναι μικρό.
Μεγαλύτερο δώρο είναι η γραμματική, και το λέει κάθε σελίδα: καθόλου γένος, καθόλου πτώσεις, καθόλου συμφωνία επιθέτου. Και ο πρώτος μήνας παραμένει δύσκολος, επειδή ο ήχος που κρατάει μια περσική φράση ενωμένη δεν γράφεται πουθενά.
Ο σύνδεσμος που δεν φαίνεται
Το ezafe είναι ένα σύντομο ε που δένει ένα ουσιαστικό με ό,τι το περιγράφει. Ακούγεται καθαρά και δεν τυπώνεται. Ένα ketab-e bozorg είναι ένα μεγάλο βιβλίο, και η μόνη διαφορά από δύο άσχετες λέξεις είναι εκείνο το ε.
Εδώ ο ελληνόφωνος αναγνώστης έχει τη λειτουργία και όχι τη συνήθεια, και η διάκριση κοστίζει. Τα ελληνικά δένουν ουσιαστικό με ουσιαστικό συνέχεια, με τη γενική: το σπίτι του πατέρα. Η γενική όμως είναι κατάληξη, γράφεται, και το μάτι τη βλέπει. Στα περσικά ο ίδιος δεσμός υπάρχει, κάνει την ίδια δουλειά, και δεν υπάρχει στη σελίδα.
Το ίδιο ε δουλεύει και για την κτήση, χωρίς κανένα άλλο εργαλείο. Το ketab-e man είναι το βιβλίο μου και το ketab-e baradar είναι το βιβλίο του αδελφού, οπότε ένας δεσμός καλύπτει και το επίθετο και τη γενική. Στα ελληνικά αυτά είναι δύο διαφορετικές κατασκευές με δύο διαφορετικές καταλήξεις, ενώ εδώ είναι μία και η ίδια, επαναλαμβανόμενη όσες φορές χρειαστεί.
Η συνέπεια είναι συγκεκριμένη και την παθαίνει κάθε αρχάριος. Χάστε έναν δεσμό και η φράση γίνεται κατάλογος άσχετων ουσιαστικών, που είναι ακριβώς αυτό που διαβάζει φωναχτά ένας μαθητής. Άρα εδώ η δομή προηγείται του ήχου και όχι το αντίστροφο, πράγμα αντίθετο από κάθε άλλη γλώσσα αυτού του πυλώνα: η περσική γραφή δείχνει τι τυπώνεται και τι όχι.
Καθόλου γένος, και αυτό είναι απομάθηση
Τα περσικά δεν έχουν γένος, ούτε στο ουσιαστικό ούτε στην αντωνυμία: το ίδιο u σημαίνει και αυτός και αυτή. Δεν έχουν άρθρο, δεν έχουν πτώσεις, και το επίθετο δεν συμφωνεί με τίποτα. Για έναν αγγλόφωνο αυτό είναι καθαρό κέρδος.
Για εσάς είναι κέρδος με ένα κρυφό κόστος. Ένα ελληνικό κεφάλι αποθηκεύει το ουσιαστικό μαζί με το άρθρο του και περιμένει το επίθετο να συμφωνήσει, οπότε ψάχνει επί βδομάδες μια πληροφορία που δεν υπάρχει. Και όταν έρθει η ώρα να μιλήσει, λέει αυτός για μια γυναίκα και δεν το καταλαβαίνει, γιατί στη μητρική του γλώσσα η αντωνυμία διάλεγε μόνη της. Τι υπάρχει και τι λείπει είναι η Περσική γραμματική.
Στην προφορά ο λογαριασμός είναι μικρός και η εξήγηση σύντομη. Το περσικό kh είναι το ελληνικό χι και το gh είναι το ελληνικό γάμα, δύο σύμφωνα που κάθε ευρωπαίος μαθητής παλεύει και εσείς τα έχετε ήδη. Ό,τι μένει είναι λίγα φωνήεντα και ο τόνος, που πέφτει σχεδόν πάντα στην τελευταία συλλαβή: η Περσική προφορά τα δουλεύει.
Το βιβλίο και ο δρόμος λένε αλλιώς το ίδιο πράγμα
Η απόσταση ανάμεσα στα γραπτά περσικά και στην ομιλία της Τεχεράνης δεν είναι δεύτερο λεξιλόγιο, είναι ένα σύνολο κανονικών μετατροπών. Αυτό είναι καλή είδηση και σχεδόν κανένα μάθημα δεν τη δίνει νωρίς, γιατί οι κανόνες είναι λίγοι και μαθαίνονται σε ένα απόγευμα.
Στα προφορικά περσικά, το miravam γίνεται miram, το nan γίνεται nun, και το ra γίνεται ro μετά από φωνήεν. Τέσσερις κανόνες, όχι τετρακόσιες λέξεις. Το κακό είναι ότι ο λόγος τους εφαρμόζει όλους μαζί και δεν ανακοινώνει κανέναν, οπότε το να ξέρετε τους τρεις δεν σας δίνει τα τρία τέταρτα μιας κουβέντας.
Εδώ ο ελληνόφωνος αναγνώστης δεν έχει κανένα πάτημα, και αξίζει να το ξέρει πριν απογοητευτεί. Τα ελληνικά γράφονται σχεδόν όπως ακούγονται, οπότε δεν υπάρχει καμία εμπειρία με γλώσσα που το γραπτό της είναι συστηματικά άλλο από το προφορικό της. Ο μαθητής περιμένει να ακούσει αυτό που διάβασε, και δεν το ακούει ποτέ: ο Γραπτός και προφορικός λόγος τα βάζει δίπλα δίπλα.
Η σειρά που δουλεύει βγαίνει από αυτό, και είναι αντίθετη από τη σειρά κάθε βιβλίου. Πρώτα ο δεσμός, πριν από οτιδήποτε άλλο, γιατί χωρίς αυτόν καμία φράση δεν διαβάζεται σωστά. Έπειτα οι τέσσερις μετατροπές του προφορικού λόγου, νωρίς και όχι στο τέλος, γιατί καθορίζουν τι θα ακούσετε από την πρώτη μέρα. Η γραφή και το λεξιλόγιο έρχονται τελευταία, και είναι το εύκολο μέρος.
Από το γραπτό στο προφορικό
Τέσσερις κανόνες μετατρέπουν τη γλώσσα του βιβλίου στη γλώσσα του δωματίου
Η απόσταση ανάμεσα στα γραπτά περσικά και στην ομιλία της Τεχεράνης είναι σύνολο κανονικών μετατροπών και όχι δεύτερο λεξιλόγιο, που είναι η χρήσιμη είδηση την οποία σχεδόν κανένα μάθημα δεν δίνει νωρίς.
- Το μακρό a γίνεται uΠριν από m και n. Το nan γίνεται nun, και η Τεχεράνη γίνεται Tehrun
- Το ρήμα είμαι κολλάειΣυστέλλεται πάνω στο τέλος της λέξης που προηγείται
- Τα ρήματα συστέλλονταιΤο miravam γίνεται miram, και το μοτίβο κρατάει στα κοινά ρήματα
- Το ra κονταίνειΣε ro μετά από φωνήεν, και σε σκέτο o μετά από σύμφωνο
Ένα απόγευμα για να μαθευτούν, και μήνες ακρόασης μέχρι να πάψουν να υπολογίζονται
Το να μάθει κανείς τους τρεις από τους τέσσερις δεν του δίνει τα τρία τέταρτα μιας κουβέντας. Ο συνηθισμένος λόγος τους εφαρμόζει όλους ταυτόχρονα και δεν ανακοινώνει κανέναν.
Εκεί που κολλάει: η εύκολη γραμματική δίνει ψεύτικη ταχύτητα
Το φράγμα αυτής της γλώσσας είναι το αντίστροφο των γερμανικών και το ίδιο ακριβώς επικίνδυνο. Επειδή δεν υπάρχουν πτώσεις, γένη και συμφωνίες, ο πρώτος μήνας κυλάει γρήγορα και ο μαθητής βγάζει σωστές προτάσεις νωρίς. Η ταχύτητα αυτή είναι πραγματική στην παραγωγή και ανύπαρκτη στην κατανόηση, γιατί το ezafe και οι μετατροπές του δρόμου δεν επηρεάζουν καθόλου αυτό που λέτε και αλλάζουν ολόκληρο αυτό που ακούτε.
Ο Νικήτας, μεταφραστής σε δικηγορικό γραφείο της Θεσσαλονίκης, έφτασε σε τέσσερις μήνες να γράφει προτάσεις χωρίς λάθος και δεν παρακολουθεί μια κλήση. Ξέρει το ρήμα, το βλέπει τυπωμένο, και δεν το αναγνωρίζει όταν βγαίνει από στόμα, γιατί έχει χάσει δύο συλλαβές στον δρόμο. Το πρόβλημά του δεν είναι επίπεδο, είναι ότι μελέτησε τη μία από τις δύο μορφές της γλώσσας.
Η θεραπεία μπαίνει από την αρχή και δεν κοστίζει: ακρόαση από την πρώτη βδομάδα, με τους τέσσερις κανόνες μπροστά, και ποτέ κείμενο χωρίς ήχο. Τι ακούγεται πραγματικά είναι η Ακουστική κατανόηση περσικών, και ποιες λέξεις έχουν ήδη περάσει στα ελληνικά είναι το Περσικό λεξιλόγιο.
Τι ανοίγετε από την Ελλάδα
Το Wiktionary είναι εδώ το λεξικό που λύνει το ένα πρόβλημα της γραφής. Δίνει τη λέξη με όλα τα φωνήεντα σημειωμένα και με τη μεταγραφή δίπλα, πράγμα που κανένα περσικό κείμενο δεν κάνει, και δηλώνει ποιες λέξεις ήρθαν από τα αραβικά. Αντικατέστησε το δίγλωσσο λεξικό, που τύπωνε τη λέξη όπως ακριβώς την τυπώνει και μια εφημερίδα, δηλαδή χωρίς τα μισά της φωνήεντα.
Οι ιρανικές ταινίες με υπότιτλους είναι το δωρεάν ακουστικό υλικό, και είναι ασυνήθιστα καλό για αυτόν τον σκοπό: ο ιρανικός κινηματογράφος γυρίζει σε καθημερινό λόγο και σε εσωτερικούς χώρους, δηλαδή ακριβώς στη μορφή που δεν υπάρχει στα βιβλία. Αντικατέστησε το ηχητικό του μαθήματος, το οποίο διάβαζε τη γραπτή μορφή δυνατά, που δεν τη λέει κανείς.
Ένα μοντέλο ως συνομιλητής κάνει εδώ μια δουλειά που δεν κάνει σε άλλες γλώσσες, αν του ζητηθεί ρητά. Του λέτε να απαντάει στην προφορική μορφή και όχι στη γραπτή, και έχετε τις μετατροπές μπροστά σας σε κείμενο, όπου μπορούν να διαβαστούν αργά. Αντικατέστησε τον δάσκαλο που έπρεπε να σας τις γράψει μία μία στον πίνακα. Δωρεάν επίπεδο σε κάθε μεγάλο βοηθό, και το όριο είναι ότι δέχεται προτάσεις που κανένας φυσικός ομιλητής δεν θα έβγαζε.
Το ερώτημα που μένει είναι πόσο από αυτή τη δουλειά ξαναχρησιμοποιείται. Τα Αραβικά έδωσαν τη γραφή και μεγάλο μέρος του λεξιλογίου, και τίποτα από τη γραμματική, ενώ τα Χίντι πήραν από τα περσικά τη μισή τους δεξαμενή λέξεων και καμία δομή. Ποιο ζευγάρι αξίζει μαζί το κρατάει το Πώς μαθαίνεται μια γλώσσα.